آتش بس در سوريه تحقق ديپلماسي ايران است

تعداد بازدید : 71
تاریخ و ساعت انتشار : یک شنبه 12 دی 1395 00:00
خاورميانه روزهاي پر التهاب خود را مي گذراند. تروريسم موضوع اول است. اخبار و رويدادها به سرعت تغيير مي كنند. از ميدان جنگ در سوريه و عراق تا ميز مذاكره در كشورهاي مختلف. هركدام با تحولات خاص خود به پيش مي روند. تقريبا همه نگاه ها به سوريه است و مامن امن تروريست ها اين روزها براي آنها به جهنمي تبديل شده است. مسير جنگ و مذاكره هر دو عليه داعش و گروه هاي مشابه آن به پيش مي رود.
آرمان نوشت: خاورميانه روزهاي پر التهاب خود را مي گذراند. تروريسم موضوع اول است. اخبار و رويدادها به سرعت تغيير مي كنند. از ميدان جنگ در سوريه و عراق تا ميز مذاكره در كشورهاي مختلف. هركدام با تحولات خاص خود به پيش مي روند. تقريبا همه نگاه ها به سوريه است و مامن امن تروريست ها اين روزها براي آنها به جهنمي تبديل شده است. مسير جنگ و مذاكره هر دو عليه داعش و گروه هاي مشابه آن به پيش مي رود. بعد از آنكه ارتش سوريه توانست به كمك روس ها حلب را پس بگيرد در آخرين مورد خبر از اعلام آتش بس فوري رسيد. تاثير اين آتش بس در آينده سياسي منطقه چه خواهد بود؟ آنچه آمريكا به دنبالش در خاورميانه بود به كجا رسيده است؟ از ابتداي هزاره سوم طرح خاورميانه بزرگ تر مطرح شد كه تغيير مرزهاي كشورهاي خاورميانه در آن نهفته بود. ايران يك پاي همين مذاكرات دستيابي به آتش بس در سوريه بوده است. جايگاه ايران در آنچه امروز در خاورميانه رخ مي دهد كجاست؟ در هفته گذشته با سيد محمد هوشي سادات استاد مطالعات خاورميانه در دانشگاه تهران و پژوهشگر در مقطع فوق دكترا در طرح مشترك دو دانشگاه نيويورك و هاروارد آمريكا برخي سياست هاي حسن روحاني در نظام بين الملل و خاورميانه را بررسي كرديم. در ادامه مصاحبه از آينده خاورميانه با توجه به تحولاتي چون حضور روسيه و به قدرت رسيدن ترامپ در آمريكا خواهيم گفت؛ از زبان نظريه پردازي كه براي نخستين بار تئوري بيداري چهارم عربي را در جهان ارائه داده است، كه در ادامه مي خوانيد. يكي از موضوعاتي كه چند سالي است مطرح مي شود بيداري عربي است كه در سال ۲۰۱۱ موج سوم اين بيداري ها شكل گرفت، شما نخستين سياست پژوهي هستيد كه عنوان بيداري چهارم عربي را در ژورنال هاي علمي جهان ارائه كرديد. اين بيداري چهارم چه تغييري در خاورميانه ايجاد خواهد كرد؟ اينجانب با انتشار يك كتاب و همچنين دو مقاله بين المللي عنوان بيداري چهارم عربي را براي نخستين بار در جهان سياست مطرح كردم. بيداري اول محصول جدايي اعراب از عثماني بعد از جنگ جهاني اول بود كه سوداي خلافت دوباره را تحت لواي وحدت عربي در سر مي پروراند. بيداري دوم رويكرد پان عربيسيم چپ هاي عرب مانند مصر با جمال عبدالناصر در مقابل محافظه كاراني چون عربستان بود كه بعد از جنگ جهاني دوم رخ داد و معلول ناكامي موج نخست بيداري اول عربي و همچنين شكست اعراب در نخستين جنگ عليه اشغالگران اسرائيلي در فلسطين بود كه به دنبال احياي پان عربيسم تحت لواي بيداري دوم و به رهبري جمال عبدالناصر بود كه دومينوي كودتاها در جهان عرب را به دنبال داشت و برخي از اين بوروكرات هاي نظامي اقتدارگراي تا موج بيداري سوم عربي نيز همچنان در قدرت باقي ماندند. اين موج نيز در نهايت با شكست اعراب در جنگ هاي سه گانه اين دوره و درگذشت ناصر به نوعي ناكام ماند. بيداري سوم عربي خيزش هايي بودند كه از سال ۲۰۱۱ آغاز گرديده اما ناتمام مانده اند. بيداري چهام با سه موج پيشين به لحاظ ماهيتي و ژئوپليتيكي متفاوت خواهد بود. بيداري چهارم تغيير و تحولاتي است كه در پادشاهي هاي حاشيه خليج فارس و به ويژه در عربستان رخ خواهد داد. پادشاهي هاي حاشيه خليج فارس براي تامين امنيت و بقاي خود متكي به دولت هاي فرامنطقه اي هستند و از سوي ديگر، ساختار سياسي آنها با جريان اصلي (main stream) نظام بين الملل سازگاري ندارند. براي مثال ما در حال پيروزي جريان راست در نظام بين الملل هستيم؛ برگزيت در انگلستان، پيروزي ترامپ در آمريكا و رد اصلاحات قانون اساسي در ايتاليا مواردي است كه نشان مي دهد كشورهاي جهان به دنبال ساختار خود اتكايي و خود كفايي هستند. درواقع آنچه باعث شده اين پادشاهي ها در حاشيه امني باشند نياز ساختار به انرژي و مهار انقلاب اسلامي ايران بوده است. به ويژه در شرايط خودكفايي آمريكا در حوزه انرژي هاي هيدروكربني از منابع غيرمتعارف و جايگزين شدن حجم زيادي از انرژي هاي پاك در اروپا به جاي نفت و گاز، كشورهاي عرب منطقه برگ برنده خود را از دست مي دهند. از طرف ديگر ساختار بين المللي بازتوليد جمهوري اسلامي را در منطقه با محصولات سلفي گري مقايسه مي نمايد كه همان گروه هاي تكفيري و تروريسم است. همچنين از يك طرف ديگر طبقه متوسط و تحصيلكرده در اعراب درحال رشد است و بنابراين، موج چهارم بيداري عربي مي تواند شاهد فروپاشي پادشاهي هاي مطلقه در آينده باشد. آيا مي توان سياست هاي تهاجمي عربستان در يكي دو سال اخير را هم در جهت همين روند رو به افول پادشاهي مطلقه در اين كشور در نظر گرفت؟ سياست خارجي تهاجمي عربستان واكنشي از سر ضعف به تحولات منطقه اي است. اگرچه آنها با برخورداري از پترودلار اجماعي را در كنفرانس اسلامي يا اتحاديه عرب ايجاد مي كنند اما در واقع در يك حوزه خاص به طور موقت مي توانند وحدت ايجاد كنند و اين وحدت به سرعت به كثرت مبدل مي گردد، همان طور كه در يك قرن گذشته و در امواج بيداري عربي در خاورميانه نيز شاهد آن بوده ايم. براي نمونه، در موضوع بحران سوريه، مصر به عنوان يكي از كشورهاي مهم عربي خاورميانه به طور غير رسمي به سمت مواضع ايران آمده است. اتفاقي كه موجب شد حتي عربستان صادرات نفت خود را به مصر قطع كرده و در حوزه هيدروپليتيك و سياست آب، از احداث سد بر رود نيل در اتيوپي حمايت نمايد. به نظر مي رسد جايگاه سنتي عربستان در عرصه اسلامي و عربي رو به افول گذارده است. رقابت هاي دروني در شوراي همكاري خليج فارس نيز ميان اعضا مشهود است كه تاسيس شبكه الجزيره قطر در رقابت با العربيه عربستان، سياست هاي گازي قطر در مقابله با سياست هاي نفتي عربستان، حمايت قطر از اخوان المسلمين در مقابل خصومت عربستان با اخواني ها و ناخرسندي عمان و يمن از تبليغ وهابيت در اين كشورها در اين زمره قرار مي گيرند. درواقع سياست تهاجمي واكنشي در قبال وضع موجود محسوب مي گردد. طرح خاورميانه بزرگ تر كه چند سالي است شنيده مي شود از سوي آمريكا طرح ريزي شده است، طرحي كه گفته مي شود مي خواهد مرزبندي ها در خاورميانه را تغيير دهد و شايد بسياري را به ياد توافق سايكس پيكو بيندازد كه در واقع نقشه خاورميانه امروز را ترسيم كردند، آيا چنين طرحي در حال اجراست يا مي تواند در آينده اجرا شود؟ طرح خاورميانه بزرگ تر متعاقب حادثه ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ و در سال ۲۰۰۲ مطرح شد كه همان زمان با واكنش اعراب منطقه، اروپايي ها و روس ها هم روبه رو شد و در اجلاس كشورهاي صنعتي گروه هشت در سي آيلند در سال ۲۰۰۴ به طرح خاورميانه و شمال آفريقاي وسيع تر بدل گرديد. اين موضوع موجب شد بعضي از گزاره هاي آن متحول شود اما اين طرح عملا با شكست رژيم صهيونيستي از حزب ا... در سال ۲۰۰۶ به انزوا رفت. اين طرح و سناريوهاي موازي به دنبال تغيير در ساختار سياسي برخي حكومت هاي منطقه، حذف محور مقاومت و تجزيه كشورها مبتني بر الگوي شكل گيري دولتي ليبرال دموكرات در عراق در دوره پس از فروپاشي حزب بعث بود. نكته اينجاست كه تحولات منطقه اي همواره بر اساس ميل قدرت هاي فرامنطقه اي پيش نرفته است كه ناكامي طرح خاورميانه اي آمريكا پس از ۱۱ سپتامبر، عدم شكل گيري دولت ليبرال دموكراسي در بغداد پس از فروپاشي حكومت صدام و عدم سرنگوني حكومت كنوني در سوريه در اين راستا ارزيابي مي گردند و از همين باب است كه تغيير مرزبندي هاي كنوني و حتي تشكيل كشورهايي جديد، با وجود مخالفت ايران، تركيه، سوريه و عراق، مي تواند براي نظام بين الملل هزينه زا باشد. در همين چند روز گذشته ولاديمير پوتين اعلام كرد كه آتش بس سراسري ميان مخالفان و دولت اسد به نتيجه رسيده است. اين اتفاق بعد از نشسته سه جانبه ايران، روسيه و تركيه رخ داده است، نقش ايران در اين توافق چقدر بوده است؟ رويكرد ايران بايد نسبت به اين آتش بس چگونه باشد؟ طرح آتش بس كه با محوريت تهران، آنكارا و مسكو صورت پذيرفت، درصدد يافتن راه حل سياسي براي بحران سوريه است كه جمهوري اسلامي نيز همواره بر اين مسير تاكيد داشته است. اين طرح كه تاحدودي با قطعنامه ۲۲۵۴ شوراي امنيت سازمان ملل متحد هماهنگ است، مشتمل بر سه سند بوده كه نخستين مورد آن ميان دولت و مخالفان سوري در جهت برقراري آتش بس در سراسر اين كشور است و اسناد ديگر مربوط به تدابير نظارتي و همچنين مذاكرات صلح هستند. در حقيقت، اين طرح در چهارچوب دستيابي به راه­ حل سوري- سوري بوده، به­ ويژه آنكه گروه هاي تكفيري كه سازمان ملل متحد آنها را تروريست معرفي كرده است، از جمله داعش و جبهه النصره، در اين روند حضور نخواهند يافت. از جمله گروه هايي كه توافق مذكور را امضا كرده اند، مي­ توان به احرار الشام، جيش الاسلام، فيلق الشام و جنبش نورالدين زنگي اشاره داشت. اين آتش بس در آستانه نشست قزاقستان به منظور ايجاد فضاي گفت وگو ميان دولت سوريه و معارضان در چهارچوب همكاري سه جانبه ايران، روسيه و تركيه حائز اهميت است كه قرار است روز بيستم بهمن ماه در شهر آستانه برگزار شود. هر چند اين طرح بر خروج گروه هاي نظامي از جمله حزب ا... لبنان از خاك سوريه تاكيد دارد. اين آتش بس چقدر مي تواند پايدار باشد و اگر به آرامش در سوريه برسد مي توان گفت طرح خاورميانه بزرگ تر به طور كامل از آينده خارج مي شود؟ تنوع گروه هاي تكفيري و تروريستي حاضر در سوريه و عدم امضاي طرح آتش بس توسط برخي گروه­هاي تكفيري و حاميان منطقه اي و فرامنطقه ­اي بالقوه و بالفعل آنها، حكايت از شكنندگي طرح مذكور دارد كه از آن جمله مي­ توان بيانيه گروه موسوم به ناظر حقوق بشر سوريه مبني بر نقض آتش بس توسط معارضان را در ساعات اوليه اجراي اين طرح بر شمرد. با نگاهي به گذشته، مي توان به نقض دو آتش بس پيشين در سوريه كه با ميانجي گري آمريكا و روسيه در ماه هاي بهمن و اسفند ۱۳۹۴ و شهريور و مهر ۱۳۹۵ منعقد و اجرايي شده بودند، اشاره كرد. با اين حال، روسيه و تركيه به ترتيب تضمين هاي لازم درباره پايبندي دمشق و همچنين معارضان به آتش بس را ارائه مي دهند. همچنين، اين آتش بس كه در آخرين روزهاي دولت باراك اوباما منعقد گرديد، نخستين ابتكارعمل ديپلماتيك بين المللي مرتبط با خاورميانه طي سال هاي گذشته كه بدون حضور آمريكا منعقد گرديده است. هر چند وزير خارجه روسيه از احتمال پيوستن دولت جديد واشنگتن به روند صلح سوريه خبر داده، ضمن آنكه از مصر، عربستان، قطر، عراق، اردن و سازمان ملل درباره مشاركت در روند صلح در سوريه دعوت به عمل آورده است. بنابراين حضور فعال و مثبت كنشگران تاثيرگذار در جنگ داخلي سوريه مي ­تواند پايداري روند آتش بس را تقويت نمايد. همچنين اين طرح مي تواند زمينه كاهش نيروهاي روسي را نيز در سوريه فراهم آورد كه رئيس جمهور روسيه ضمن اشاره به اين موضوع، بر تداوم حمايت از دولت دمشق تاكيد داشته است. از طرف ديگر، طرح خاورميانه و شمال آفريقاي بزرگ تر و متعاقب آن وسيع تر، به دنبال عدم شكل گيري دولت ليبرال دموكرات در عراق پس از سقوط رژيم بعث و همچنين شكست نظاميان ارتش رژيم صهيونيستي از حزب ا... لبنان در سال ۲۰۰۶ به نوعي به انزوا رفت و در صورت برقراري آرامش سراسري در سوريه اين روند تقويت خواهد شد. كمتر از يك ماه ديگر دونالد ترامپ قدرت در آمريكا را به دست خواهد گرفت. كاخ سفيد تحت هدايت او چه برنامه هايي را در خاورميانه دنبال خواهد كرد؟ مي دانيم كه داعش در ليست خطر عليه امنيت ملي آمريكا از سوي تيم انتقالي ترامپ قرار گرفته است. سياست خارجي ترامپ يك علامت سوال بزرگ است. اگرچه او در دوران انتخاباتي تحت تاثير هيجانات آن زمان وعده هايي داده است، اما به نظر مي رسد در كسوت رئيس جمهور آمريكا اقدامات او متفاوت باشد. حتي هنري كسينجر كه در سياست خارجي آمريكا يد طولايي دارد و با دولت هاي مختلفي كار كرده است اخيرا در مقاله اي گفته كه سياست خارجي ترامپ حداقل در ۹ ماه اول مبهم است. پديده - شخصيتي موسوم به دونالد ترامپ معتقد است سياست هاي آمريكا در منطقه با ۶ تريليون دلار هزينه در عراق و افغانستان هيچ دستاوردي نداشته است و حتي موجب افزايش قدرت مخالفان آمريكا در منطقه شده است. با اين حال به نظر مي رسد مقابله با داعش در دستور كار جدي او باشد. از طرف ديگر ترامپ اعلام كرده روابط نزديكي را با روسيه دنبال خواهد كرد كه اين همكاري اگر شكل بگيرد مي تواند روند مقابله با تروريسم را تسريع نمايد. علاوه بر اين رئيس جمهور آمريكا گفته سياست تغيير رژيم در كشورهاي منطقه را نمي خواهد دنبال كند. البته او قطعا تلاش خواهد كرد كشورهايي كه مخالف سياست هاي آمريكا در منطقه هستند قدرتشان افزايش نيابد. موضوع مناطق امن هم البته از سوي ترامپ براي سوريه اعلام شده است كه هزينه هاي خاص خود را دارد و با توجه به گستردگي جنگ در اين كشور و تعداد انجام آن سخت است. اگر آن طور كه پيش بيني مي شود ترامپ با پوتين روابط دوستانه اي برقرار كند و اين دو به مصالحه اي براي آينده سوريه برسند، موقعيت ايران در سوريه چگونه خواهد شد؟ دو نكته وجود دارد؛ اول اينكه آيا انتخاب رئيس جمهور در سوريه از سوي روسيه و آمريكا مي تواند رخ دهد؟ كه من در چنين رويه اي ترديد دارم و مورد دوم تجربه عراق است كه نوري المالكي متحد ايران بود اما اتفاق نظر بين المللي بر حيدر العبادي او را به قدرت در عراق رساند. اما با حضور حيدرالعبادي هم مساله تغيير نكرد و همچنان عراق متحد منطقه اي ايران باقي ماند. در سوريه هم نفوذ ايران بيش از روسيه است. درست است كه سوريه متحد سنتي روس ها در خاورميانه است و پايگاه هايي در اين كشور دارد اما روس ها مي دانند به ايران در سوريه نياز دارند. در حقيقت، سند راهبرد سياست خارجي جديد روسيه با عنوان «مفهوم سياست خارجي فدراسيون روسيه» كه در تاريخ ۳۰ نوامبر ۲۰۱۶ به امضاي ولاديمير پوتين رسيد، حاكي از عدم تغيير اولويت هاي مسكو در خاورميانه است. در آن سوي ديگر هم آمريكا به فرانسه به عنوان كشور پر نفوذ در تاريخ سوريه نياز دارد. البته ممكن است بديل هاي ديگري براي اسد در نظر گرفته شود كه نفوذ ايران را كاهش دهد اما در كل ساختار سياسي مهم است كه سوريه متحد سنتي ماست و ما در اين كشور نفوذ داريم. ايران در حال حاضر به خواست دولت اسد در سوريه حضور دارد و در روند مبارزه با تروريسم فعال است. با اين حال بهترين نگاه ايران به آينده سياسي و قدرت در سوريه چگونه بايد باشد؟ جمهوري اسلامي بر اساس پيمان دفاعي دوجانبه سال ۲۰۰۶ با سوريه، از اين كشور حمايت نموده و از ابتدا نيز اعلام داشته است كه حل و فصل بحران سوريه از مسير سياسي و نه نظامي امكان پذير است. از طرف ديگر تاكيد ايران اين است كه آينده نظام سياسي از سوي مردم سوريه مشخص شود. ايران تاكيدي ندارد كه بشار اسد مادام العمر باشد. قانون اساسي سوريه هم در برخي موارد تغيير كرده است. يكي از اين موارد اين است كه به جاي همه پرسي آري يا خير بر روي يك گزينه، در انتخاب رئيس جمهور نامزدهاي مختلف بيايند و رقابت كنند. درهمه پرسي قانون اساسي تازه سوريه درسال ۱۳۹۰ قانون جديد با اصلاحاتي تصويب شد. براساس اين قانون اساسي احزاب ديگر نيزآزادانه مي توانند تشكيل شوند. در حقيقت، تاكيد بر اين است؛ در اين دوره اي كه بشار منتخب مردم است در قدرت باشد و بعد در شرايط ثبات در انتخابات آتي سوريه مردم اين كشور رئيس جمهور خود را انتخاب كنند. روندي كه درحال حاظر پيش مي رود و به نظر مي رسد در شرايط جديد ساختار نظام بين الملل هم بر حضور اسد در قدرت تاكيد دارد و احتمالا اسد تا پايان دوره رياست جمهوري يعني تا سال ۲۰۲۱در قدرت باشد.
  • جدیدترین ها
  • پربازدید ها